Tölesler

Türk tarihi
Mahmud al-Kashgari map.jpg

Töles, Eski Türk tarihinde Onon Nehri ile Karadeniz'in kuzeyi arasındaki bölgede yaşayan Türk boylarının genel adı.

Türk literatüründe Töles olarak adlandırılan Tiele boyları bir araya geldiklerinde devlet kurulmuş oluyordu. Çin kaynaklarına göre, Göktürkleri kuran Aşina boyu da dahil olmak üzere, Orta Asya'da yaşayan Türk boylarının büyük çoğunluğu Tiele kökenlidir. Göktürklerden sonra Töles kelimesinin eşteşi Oğuz olmuştur.[1]

Tarihteki Töles boyları [2];

  • Tola Irmağının kuzeyindekiler; Bugut, Tongra, Wei-ho, Bayırku, Fu-lo, Mengch’en, T’u-jo-ho, İzgil, Hun, Hu-hsie
  • Karaşar çevresi; Ch’i-pi, P’u-lo-chih, İ-shih, Su-p’o, Na-ho, Wu-kuan, Ye-shih, Yü-hi-huan
  • Altay Dağlarının güney batısı; Sir Tarduş (Yantuo), Shih-p’an, Ta-ch’i
  • Semerkand’ın kuzeyi; Ho-shih, Ho-chie, Po-hu, Pi-kan, Chü-hai, Ho-pi-hsi, Ho-ts’o-su, Pa-ye-wei; Ho-ta
  • Hazar Denizinin doğusu; San-suo-yen, Mie-ts’u, Lung-hu
  • Bizans’ın doğusunda; En-chü, Pei-ju, Chiou-li, Fu-wen-hun
  • Issık Göl çevresi; Chuyue (Çiğil), Chumi, Chumuhun and Chuban
  • Güney Sibirya çevresi; Dubo (Tuvalılar)

Adı[değiştir | kaynağı değiştir]

Soy adını Latin transkripi toläs şeklindedir. Bu söz yüzyıllar boyu değişime uğraşmış ve günümüz Tıva'da 'Tülüş' olarak söylenmektedir.

Yurdu[değiştir | kaynağı değiştir]

Töles boyunun halkı nereden nereye göçedip gittiği veya nerelerde yaşadığına dair çok açık bilgiler bulunmamakla birlikte dikilen tarihi taşlarda bunu görebilmekteyiz. «Töles» diye adlanan boy hakkında 3 dikili taş vardır.

  • Е-48, Abakan.
  • Е-55, Tıvadan, taşın dikildiği yer bilinmemektedir.
  • Е-147, Eerbek I.

Yenisey yazısı[değiştir | kaynağı değiştir]

Е-147[3]. Eerbek I, günümüzde Aldan Maadır adlı Tıva Ulusal Müzesi'ndedir.

Latin transkripi.

(1) jiti jägirmi jašïmda män täŋri elimkä qara boldïm bökmädim ajïta äsni

(2) quida qunčujum-a bökmädim buŋa özdä oγlïmka bökmädim ajïta buŋa

(3) oγlan atïm järlig čor täŋri elimdä tägzinmišim toläs alp tarqan atïmqä bökmädim

(4) kök täŋridä äsiz kün aj ärmiš jaγïz järdä äsiz el qan ärmiš bökmädim ajït-a äsizä

(5) bodunma boqunma bökmädim ajïta äsizimä uluγïm kičigimä bökmädim ajït-a äsizlärimä

Tıva Türkçesi'ne birebir çevirisi[değiştir | kaynağı değiştir]

(1) чеди чээрби чажымда мен дээр элимге кара болдум пөкпедим кударанчыын

(2) куйда кунчуйумга пөкпедим муңгак бодум оглумга пөкпедим кударап муңгарадым

(3) оглан адым Йерлиг-чор дээр элимде эгилзимзе төлес Алып Таркан адымга пөкпедим

(4) көк дээрде хайыраан хүн ай турган куу черде хайыраан эл хаан турган пөкпедим кударап хараададым

(5) чонумга улузумга пөкпедим айтырып кударап улуум бичиимге пөкпедим айтырза силерден

Tıvaca çevirisine açıklamalar

  • Бир дугаар одуругда, чеди чээрби чажымда дээрге "17 харлыымда" дигени ол-дур. Шаанда тываларның өгбелери сан адын арай өскертир адаар чораан. Сөөлгү äsni дээн сөстүң утказы билдинмес.
  • Ийи дугаар одуругда куйда кунчуйумга дээрге "өөмде кадайымга" дигени ол-дур. Амгы тыва дылда "кунчуг" деп сөстү шаандагы бижиктерде "кунчуй" кылдыр бижип турган. Ынчан ол сөстүң утказы база арай өске турган.
  • Үш дугаар одуругда, «оглан» дээрге "оол" дээни ол-дур, ол сөстү хевээрзин артырган.
  • Шаандагы «таркан» деп сөс амгы үеде "дарган" кылдыр адаттынар апарган. Мында «Таркан» дээрге тускай дужаал ады-дыр. «Таркан» деп сөс шаанда ийи утказылыг турган хевирлиг.

Nesilleri[değiştir | kaynağı değiştir]

"Töles" boyunun nesilleri ise Tıva Türkleri arasında yaşamaktadır. "Ulug-Tülüş, Düktüg-Tülüş ..." diye adlanan Tıva boylarının Töleslerden geldiği bilinir.

Dipnotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ Richard L Davis, Historical Records of the Five Dynasties, http://books.google.com.tr/books?id=R0QpslzUi50C&pg=PA39&dq=ashina+tribe&hl=tr&sa=X&ved=0ahUKEwiN2NGOnt_oAhWRtXEKHczMBx0Q6AEIZzAH#v=onepage&q=ashina%20tribe&f=false
  2. ^ http://ahmettasagil.files.wordpress.com/2010/10/toles.pdf
  3. ^ Арын 164-165. E-147 (Eerbek I, Tuva). // Тюркские Енисейские эпитафии. Граматика, текстология. / И. В. Кормушин. [отв. ред Д, М. Насилов]; Ин-т языкознания РАН. — М.: Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4

İlgili yayınlar[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. И. В. Кормушин. Тюркские Енисейские эпитафии: грамматика, текстология. / И. В. Кормушин; (отв. ред. Д. М. Насилов); Ин-т языкознания РАН — М.:Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4