Çerkesya

Gezinti kısmına atla Arama kısmına atla
Çerkesya - Çerkezistan (Türkçe)
Адыгэ Хэку - آدیه حَقُو - Adığe Xeku
(Kiril, Arap ve Latin alfabesi ile Çerkesçe ismi)
y. 1427-1453
1861-1864
Çerkesya - Çerkezistan (Türkçe) bayrağı
Slogan
Псэм ипэ напэ
Psem yipe nape
"Candan önce onur gelir"
1450 yılında Çerkesya sınırları.
1450 yılında Çerkesya sınırları.
Başkent

Şencır (1427-1453)

Şaçe (Günümüzde Soçi) (1861-1864) 43°35′07″K 39°43′13″D / 43.58528°K 39.72028°D / 43.58528; 39.72028
Yönetim merkezi Adige Xase (Büyük Özgürlük Meclisi)[1][2][3]
En büyük şehir Şaçe (Günümüzde Soçi)
43°35′07″K 39°43′13″D / 43.58528°K 39.72028°D / 43.58528; 39.72028
Yaygın diller Çerkesçe, Ubıhça, Abazaca, Karaçayca
Etnik gruplar
Çerkesler
Karaçaylar
Balkarlar
Abazinler
Çerkesogaylar
Urumlar
Resmî din
Çerkes Paganizmi, Musevilik, Ortodoks Hristiyanlık, İslam
Demonim Adığe
Hükûmet

Prenslik (1427-1453)

Askerî Konfedere Cumhuriyet (1861-1864)
• 

Kabardey Prensliği Hükümdarları

Yinal[4][5] (1427-1453)

Tabıldu[4][5] (1453-1490?)

İnermes[4][5] (1490?-1500?)

Beslan[4][5] (1500?-1525?)

Aydar[4][5] (1525?-1540?)

I. Qeytiqu[4][5] (1540?-1554?)

Temrıqu[4][5] (1554-1571)

Şıepşıqu[4][5] (1571-1578)

Qambolet[4][5] (1578-1589)

II. Qeytiqu[4][5] (1589-1609)

Şewlexu[4][5] (1609-1616)

Qudenet[4][5] (1616-1624)

Alegıque[4][5] (1624-1654)

I. Hatexuşıque (1654-1672)

I. Mısewest (1672-1695)

Qurğoque (1695-1710)

II. Hatexuşıque (1710-1721)

İslambeç (1721-1732)

Tatarhan (1732-1737)

Aslanbek (1737-1746)

Betoque (1746-1749)

Bemat Muxamed (1749-1762)

Qasey (1762-1773)

Janxuet (1773-1785)

II. Mısewest (1785-1788)

III. Hatexuşıque (1788-1806)

IV. Hatexuşıque (1809)

Kuşıku (1809-1822)
Tarihçe  
• Kuruluşu
y. 1427-1453
1861-1864
14??
• İnal'ın ölümü ile devletin prensliklere bölünmesi
1453
• Rus-Çerkes Savaşı başlangıcı
1763
1829
1864
Yüzölçümü
• Toplam
82.000[6] km2 (32.000 sq mi)
Nüfus
• Tahminî

1.235.240‬ (Çerkes Soykırımı öncesi)

86.655 (Çerkes Soykırımı sonrası)[7]
Zaman dilimi GMT+3
Öncüller
Ardıllar
Moğol İmparatorluğu
Zihya
Alanlar
Rusya İmparatorluğu
Günümüzdeki durumu

 Rusya

Çerkesya sınırlarında bulunan, aynı zamanda Avrupa'nın en yüksek dağı olan Elbruz Dağı (Çerkesçe: Ӏуащхьэмахуэ, Uaş'hamaxue)

Çerkesya ya da Çerkezistan (AdigeceАдыгэ Хэку[8], Adığe Heuk; RusçaЧерке́сия, Çerkesiya; Osmanlıca: چرکسستان, Çerkezistan; Arapçaشركيسيا, Sherkesia;[9] AlmancaTscherkessien), Kuzey Kafkasya ve Karadeniz'in kuzeydoğu kıyısında yer alan Çerkes halkının anavatanı olan bölge ve tarihsel bir ülke. Rus işgali ile başlayan Rus-Çerkes savaşının (1763-1864) ardından yıkılmış ve Çerkes halkının %91'i bölgeden sürgün edilmiştir.

Daha eski dönemlerde Kuban'ın kuzeyinde de hakim olan Çerkesler, Moğol ve Altın Orda devletinin saldırılarıyla ve Kırım Hanlığı'nın baskılarıyla daha yaygın şekilde "Çerkesya" olarak bilinen yere, yani Taman Yarımadası ve Karadeniz'den Kuzey Osetya'ya kadar olan bölgeye, Kuban Nehri'nin güneyine çekilmiştir. Çerkesya terimi aynı zamanda Çerkes topraklarında kurulan devletlerin kollektif adı olarak kullanılır.

Tarih[değiştir | kaynağı değiştir]

Köken[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerin ataları[değiştir | kaynağı değiştir]

Her ne kadar Çerkesya 1427 yılında kurulsa da, Çerkes tarihi daha geriye uzanır. Günümüzdeki Çerkeslerin ataları, Sind-Meot kabileleri olarak bilinmektedir.[10][11][12] Arkeolojik araştırmalar sonucu ortaya çıkan bulgular Sind-Meot kabilelerinin Kafkasya'nın yerli halkı olduğunu göstermektedir.[13][14] Sovyet araştırmacılar Çerkesler ve Hint-Avrupa dili konuşan topluluklar, özellikle Keltler arasında bağlantılar olduğunu ortaya atmıştır, ancak bu teorinin üzerine gidilmemiştir.[15] Bazı araştırmacılar Çerkesler ve Antik Anadolu Halklarından olan Hattiler arasında bağlantılar olduğunu, Çerkes dili ile bu medeniyetlerin dilleri arasında benzerlik olduğunu savunmuştur.[16][17][18] Bazı taraflarca Çerkeslerin Türk olduğu iddia edilse de, bu iddia günümüzde kabul görmemektedir. Çerkesler üzerinde yapılan genetik testler kapsamında Adige Cumhuriyeti, Kabardey-Balkarya Cumhuriyeti, Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti ve çeşitli diasporalarda yaşayan Çerkesler üzerinde yapılan testlerde, Çerkeslerin Türki gene uzak olduğu ve en yakın akrabalarının İnguşlar, Çeçenler ve Abhazlar olduğu ortaya konulmuştur.[19][20][21][22][23][24]

Antik Çağ[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerin antik isimleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Milattan önce 3000 yılında Miyekuape (Maykop) uygarlığı kuruldu. Antik çağlarda Çerkesler pek çok farklı isim ile biliniyordu. "Kerket" ve "Sucha" bunlara örnektir.[25] Milattan önce 1200 yılında, Çerkesler Hititlerin yanında Mısırlılara karşı savaştılar.[25]

Sind-Meotlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Milattan önce 500 yılında Sind devleti kuruldu. Bu dönemde, Çerkesya'da Grekler (Yunanlar) ve Sind-Meot kabileleri yaşıyordu. Sindler, Sindika devletini kurarak tarihteki en eski Çerkes devletlerinden biri oldular. Bu devletin çatısı altında bölgedeki Sindler-Meotlar, Grekler ve Alanlar ile de etkileşim içine girerek günümüzün Çerkes halkının atalarını oldular.[26] Sindlerden ilk kez, MÖ 5. yüzyılda yaşayan Grek şairi Hipponaks, daha sonra da Herodot söz etmektedir. Strabon da, Karadeniz kıyısına yakın bir yerde bulunan Sind kenti Aborake'den söz eder. Sindika'ya ilişkin bilgiler Grek belgelerinden ve arkeolojik buluntulardan öğrenilmiştir, bu sebeple ortada fazla detay yoktur. Sindika Devleti'nin ne zaman kurulmuş olduğunu tam olarak bilinmiyor ancak Sindlerin, Karadeniz kıyısındaki Grek kolonilerinin kurulmasından önce bir devletlerinin ve Greklerle ticari ilişkilerinin bulunduğu biliniyor. Sindika krallığının sanatçı ve tüccarların konakladığı, işlek bir ticaret devleti olduğu da biliniyor.[10][11][12][13][14] Çerkesler bundan sonra uzun süre birlik kuramadılar. Eskiden Sind krallığında yaşayan ve sınırları Ukrayna'dan Osetya'ya kadar uzanan Çerkesler, Moğol ve Altın Ordu saldırılarıyla dağlara çekildiler.

Orta Çağ[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerde 4. yüzyıl itibarıyla feodalizm oluşmaya başlamıştı. Çerkesler, Sind kabileleri önderliğinde kurulan Cite devleti (5. yüzyıl) ve Ubıhlar önderliğinde kurulan Zyxia (Zihya) devleti (6. yüzyıl) gibi pek çok devlet kurdu ancak siyasi birlik sağlayamadı. 9. yüzyıl itibarıyla Çerkesya'da Bizans etkisi ile Hristiyanlık yayılmaya başladı. 1382 yılında Çerkes köleler Memlük tahtını ele geçirdi, Burci Hanedanı başa geçti ve Memlükler Çerkes devleti oldu. 1223'te Kafkasya'yı istila etmeye başlayan Moğollar Çerkeslerin bir bölümünü ve Alanlar'ın çoğunu yok ettiler. Bunu izleyen Altın Orda saldırıları sırasında topraklarının büyük bir bölümünü yitiren Çerkesler, Kuban nehrinin gerisine çekilmek zorunda kaldı. 1395 yılında Çerkesler Timur'a karşı şiddetli savaşlar yaptılar. Savaşı Çerkesler kazansa da[27] Timur Çerkesya'yı yakıp yıktı.[25][27]

İnal[değiştir | kaynağı değiştir]

Prens İnal, Çerkesler ve Abhazlar tarafından tarafından "Prenslerin prensi" olarak adlandırılır, bunun sebebi tüm Çerkes kabilelerini birleştirip Çerkesya devletini kurmasıdır.[28] İnanışa göre İnal, Kabardey, Besleney, Çemguy ve Hatıkuay kabilelerinin atasıdır.

Taman yarımadasında toprak sahibi olan İnal, Kendisine çoğunlukla Hegayk kabilesinden oluşan bir ordu kurup 1400'lü[29] yıllarda amacının o dönemde pek çok devlete bölünmüş Çerkesleri tek devlet altında birleştirmek olduğunu açıkladı[30] ve Orta Çerkesya'ya doğru yola çıkarak kendi prensliğini ilan ettikten sonra Çerkes devletlerini tek tek himayesi altına aldı.[31]

Çerkes asiller ve prensler İnal'ın yükselişini engellemeye çalıştılar fakat Mzımta Irmağı yakınındaki bir savaş sonucu 30 Çerkes lordu İnal ve destekçileri tarafından mağlup edildi. On tanesi idam edilirken, geri kalan yirmi lord, bağlılık yemini ederek İnal'ın yeni devletinin güçlerine katıldı.[32] Batı Çerkesya'ya hükmeden İnal, 1434 yılında Doğu Çerkesya'ya düzenlenen Kabardey bölgesini kurduğu ve 1438 yılında Kuban Nehri'nin kuzeyine düzenlenen Çerkes topraklarındaki Kırım Tatar boylarını Ten Nehrine kadar sürdüğü[33][34] seferler başta olmak üzere, etkili genişlemeler ile Çerkes diyarının tamamını[32][33] veya büyük bir kısmını[35] tek devlet altında birleştirmeyi başardı. İnal tarafından kurulan bu yeni Çerkes devletinin başkenti İnal'ın doğup büyüdüğü Taman bölgesinde kurulan Şencır şehri oldu.[36][37][38][39] Şencır şehrinin tam olarak nerede olduğu bilinmese de, en desteklenen teori Klarapoth ve Pallas tarafından yapılan betimlemelere uyan Krasnaya Batareya bölgesi olduğudur.[36][40][41]

Abhaz sülaleleri Şaş'e (Çaçba) ve Aşe (Açba), olası bir savaşta İnal'ın yanında olacaklarını açıkladılar. Savaşı kazanan İnal, resmen Kuzey Abhazya'yı fethetti ve Abhaz halkı İnal'ın hükümdarlığını tanıdı, İnal Abhazya'da hükümdarlığını kesinleştirmiş oldu.[33][42][32][34][43] Abhazya bayrağındaki yıldızlardan birisi İnal'ı temsil eder.

İnal-Quba Dağı

İnal, 1453 yılında topraklarını oğulları ve torunları arasında bölüştürdü ve 1458 yılında öldü. Bunun ardından Çerkes kabile-prenslikleri oluştu. Bunlardan bazıları, Temruk tarafından kurulan Çemguy, Beslan tarafından kurulan Besleney, Kabarta tarafından kurulan Kabardiya, Zanoko tarafından kurulan Şapsığ.[44]

Abhaz iddiasına göre, İnal, Kuzey Abhazya'da ölmüştür.[45] Çoğu kaynak bu teoriyi kabul etse de, bölgede yapılan araştırmalar ve arama çalışmaları İnal'ın kabrinin burada olmadığını göstermektedir.[46]

Rus kaşif ve arkeoloji uzmanı Evgeniy Dimitriyeviç Felitsin'e göre, İnal'ın mezarı Abhazya'da değildir. 1882'de yayınlanan bir haritada, Felitsin, İnal'a büyük önem vermekle beraber onun mezarını Abhazya'da değil, Karaçay-Çerkesya'da bulunan İspravnaya bölgesine yerleştirmiştir. Bu bölgede, antik heykeller, höyükler, mezarlar, kiliseler, kaleler ve surlar olduğunu, İnal gibi birisin için ideal bir kabir olacağını eklemiştir.[46][47]

Çerkes-Rus ilişkileri[değiştir | kaynağı değiştir]

1550'lü yıllarda prens Temruk, Rus Çarı IV. İvan ile Osmanlı ve Fars tehlikesine karşı müttefiklik kurdu ve savunma inşaat etti. Bu dönemde Çerkesler Hristiyandı ve İslam yayılmaya başlamamıştı.[48] 1556'da Çerkesler, Çerkes toprağında kurulmuş Tatar askeri üsleri Temryuk ve Taman'ın ele geçirildiği bir dizi askeri operasyon gerçekleştirdi. Çerkeslerin bu hareketi büyük ölçüde aynı yıl Astrahan Hanlığı'nın yenilgiye uğratılmasına katkıda bulunmuştur.[49] 1561'de Korkunç İvan, Kabardey prensi Temruk İdar'un kızı Goshan ile evlendi ve ona Mariya adını verdi.

Yeni Çağ[değiştir | kaynağı değiştir]

Kanjal savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

1708'de Çerkesler Tatar baskınlarından kurtulmak için Osmanlı padişahına büyük bir haraç ödedi, ancak padişah yükümlülüğü yerine getirmedi ve Tatarlar Çerkesya'nın merkezine kadar baskın yaptılar, alabildikleri her şeyi soyup götürdüler.[50] Bu sebeple Kabardey Çerkesleri bir daha Kırım Hanına ve Osmanlı Sultanına haraç ödemeyeceğini açıkladı. Osmanlılar, Çerkesleri zapt etmek için en az 20 bin kişilik[51] ordusunu Kırım hanı Kaplan-Girey liderliğinde Kabardey'e gönderdi ve Kabardey'i baştan sona yakıp yıkarak haracı kesmesini emretti.[52][53] Osmanlılar, Kabardeylere karşı kolay bir zafer bekliyordu, ancak Çerkesler Kazanıko Jabağı'nın kurduğu strateji sayesindee galip geldi.[50][54][55][56][57][58]

Türk-Kırım ordusu bir gecede tamamen imha edildi. Kırım Hanı Kaplan-Giray, ağabeyini, bir oğlunu, tarla aletlerini, çadırlarını ve kişisel eşyalarını bırakarak canını kurtarmak için Çerkes ordusundan kaçtı.[50] Çerkesler, uzun yıllar boyunca topraklarını defalarca mahveden düşmanı sonunda yok etmenin sevinciyle savaş mahalline kutlama yaptı. Savaştan bitkin düşen Çerkesler birkaç gün boyunca savaş alanında dolaşıp hem kendilerinden hem de düşmanlarından hayatta kalanlar arıyorlardı. Shora Nogmov'a göre, bilinçsiz ve çaresizce savaş alanından kaçan ve bir uçurumdan düşen, ayaklarından bir ağaca sarılmış ve oracıkta ölmüş olan Alegot Paşa'yı buldular. Son zamanlarda yapılan araştırmalar, Alegoth adı altında soylu Nogay Murza Allaguvat'ın saklandığını göstermiştir.[59]

Rus-Çerkes savaşı[değiştir | kaynağı değiştir]

1714 yılında I. Petro Kafkasyayı işgal planı kurdu. Bu planı uygulamaya koyamasa da, işgalin gerçekleşmesi için politik ve ideolojik temeli attı. II. Katerina, bu planı uygulamaya koymaya başladı. Rus ordusu, Terek Irmağı kıyılarına konuşlandırıldı.[60]

1763 yılında Rus İmparatorluğu Çerkesya işgalini başlattı ve Rus-Çerkes Savaşı başladı. Bunun ardından Çerkes kabileleri birleşerek kısmi bir konfederasyon yapısı oluşturdular. Rus-Çerkes savaşı sırasınca iki taraf da birbirine pek çok baskınlar düzenledi. Ruslar Çerkes köylerini yakıp yıkarken bölgedeki Kozaklar Çerkes köylerini yağmalamayı bir spor haline getirmişti. Buna karşı pek çok Çerkes kabilesi Ruslara karşı akınlar düzenliyordu.[60]

13 Haziran 1861 tarihinde Şaşe (Soçi) şehrinde Çerkesler "Büyük Özgürlük Meclisi" adında bir meclis kurdular. Meclis başkanı rolüne Karandıko Berzeg Hace (Къэрэндыкъо Бэрзэдж Хьаджэ) getirildi. Oluşturulan bu yeni devlet yönetimi, İmam Şamil'in Çeçenya ve Dağıstan'ın bir bölümü üzerinde kurduğu şer'i (İslami teokratik) devlet biçiminin aksine, laik ve demokratik ilkelere dayanıyordu. Bütün yönetim kadroları seçim yoluyla oluşturuluyor ve önemli kararlar federasyonu oluşturan üç ana bölgenin ortak oluru ile alınıyordu.

1864 Mayıs ayında 20.000 yaralı ve yorgun Çerkes atlısından oluşan Çerkes ordusu ile tam donanımlı 100.000 kişilik Rus ordusu arasında son bir savaş yaşandı.[61][62] Çerkes savaşçılar, Rus ordusuna hücum etti ve hattı yarmaya çalıştı ancak çoğu Rus topçuları ve piyadeleri tarafından vuruldu.[61][63] Kalan savaşçılar militan olarak savaşmaya devam etti ve kısa süre içinde yenik düştü. Savaşta 20.000 Çerkes atlısının tamamı öldü. Rus ordusu Çerkes askerlerin cesetlerinin üstünde zafer kutlamalarına başladılar ve böylece 21 Mayıs 1864 resmi olarak savaşın bitişi oldu.[61] Bu savaşın yaşandığı yer günümüzde Krasnaya Polyana olarak bilinir.[64] "Krasnaya Polyana" kızıl çayır anlamına gelir. Adını tepeden nehre akan Çerkes kanından alır.[61] Nehir, savaşın ardından haftalarca kırmızı akmıştır.

Bunun ardından, Büyük Özgürlük Meclisi çalışmalarına ara vererek dağıldı.[65] Çerkesya, Rusların eline geçti. Tek bir istisna olan dağlık kesimlerde yaşayan ve Rusların nefret anlamında uçan orman haydutları olarak adlandırdığı Hak'uçlar, kuşatılmış ve donanımsız olmalarına karşın topraklarını terk etmeyi ve Ruslara boyun eğmeyi kabul etmediler; istilâ ordusuna karşı, direnişlerini 1870'li yıllara, yani tükenene değin sürdürdüler.

Çerkes sürgün ve soykırımı[değiştir | kaynağı değiştir]

Kbaade savaşının ardından Çerkes sürgün ve soykırımı başlamış oldu.[61][64][66] Ruslar, Çerkes köylerini basıp yakmaya, geri dönüşü olanaksızlaştırmak için de tarlaları tahrip etmeye, meyve ağaçlarıa kadar keserek halkı Karadeniz kıyısına doğru sürmeye başladılar. Rus askerleri, hamile kadınların karnını yararak içindeki bebeği çıkarmak gibi çeşitli pek çok acımasız yöntemleri kendini eğlendirmek için kullanıyordu.

Rus İmparatorluğuna teslim olmayan Çerkeslerin çoğu öldürüldü ya da sürgüne maruz kaldı. Osmanlı gemileri tarafından Anadolu, Balkanlar ve Orta Doğu'ya (günümüzde Türkiye, Suriye, Ürdün, Filistin, İsrail, Irak, Kosova ve İran) yerleştirilen Çerkesler,[67] yolda Osmanlı gemicilerinden de zulüm gördü[68][69][70] ve başta salgın hastalıklar olmak üzere pek çok sebeple yolda büyük kayıp verdiler. İtaat eden azınlık kısım ise Kuban Nehri yakınındaki bataklıklara yerleştirildi.[71] Sonunda Çerkesya bir baştan öbür başa, hemen bütünüyle soykırım ve etnik temizlikten geçirilmiş oldu.

Bazı Çerkes kabilelerinin soykırımdan etkilenişi:

Kabileler Soykırımdan önce Soykırımdan sonra Hayatta kalan oranı Öldürülen veya sürgün edilen oranı
Toplam 1.235.240‬ 86.655 7.015% 92,985%
Kabartaylar 350.000 50.000 7.000% 93.000%
Şapsığlar 300.000 1.983 0.661% 99.339%
Abzehler 260.000 14.660 5.648% 94.362%
Natuhaylar 240.000 175 0.073% 99.927%
Çemguylar 80.000 3.140 3.925% 96.075%
Bjeduğlar 60.000 15.263 25.438% 74.561%
Memhığlar 8.000 1.204 15.050% 84.950%
Ademıylar 3.000 230 7.667% 92.333%
Ubıhlar 74.000 0 0.000% 100.000%
Janeler ve Hatıkuaylar 100.000 0 0.000% 100.000%
Bu madde Çerkesler ile ilgilidir.
Çerkesler (Adığeler)

Circassian flag.svg

Çerkes Kabileleri
Abzehler · Ademıylar · Barakaylar · Bjeduğlar · Besleneyler
Çemguylar · Hatukaylar · Janeler · Mahoşlar · Mamhığlar
Natuhaylar · Şapsığlar · Ubıhlar · Yecerukaylar · Kabardeyler

Dil ve lehçeleri
Çerkes dilleriAdigece (Abzah · Bjeduğ · Şapsığ) ·
Kabardeyce (Besleney lehçesi) · Ubıhça

Kimlik ve milli semboller
Adige Habze · Çerkesya · Hase
Çerkesçe Çerkes Bayrağı

Çerkes kültürü
Mutfak · Müzik · Mitoloji

Tarih
Çerkesya
Sindika
Adıge Cumhuriyeti
Karaçay-Çerkesya
Kabardey-Balkarya
Rus-Çerkes Savaşı
Soykırım
Kanjal savaşı

Bazı Çerkesler
Çerkesler listesi

Deniz kenarında yedi yıl boyunca atılmış insan kemikleri vardı. Kargalar erkek sakallarından ve kadın saçlarından yuvalarını kurarlardı. Deniz yedi yıl boyunca karpuz gibi insan kafataslarını atıyordu. Benim orada gördüklerimi düşmanımın bile görmesini istemem.

—1929 baharında Adigey'e bilimsel çalışma üzerine giden Gürcü tarihçi Simon Canaşia'nın karşılaştığı 91 yaşında bir ihtiyar, [72]

Yolda sarsıcı bir görüntüyle karşılaştık, kadın, çocuk ve yaşlıların cesetleri, parçalara ayrılmış, yarısı köpekler tarafından yenmiş, sürülenler açlık ve hastalıkla boğuşuyor, neredeyse bacaklarını hareket ettirecek güçleri yok, yere devriliyorlar ve canlı halleriyle köpeklere yem oluyorlar. Türk gemiciler en ufak hastalık belirtisi gösterenleri anında suya fırlatıyor. Dalgalar, bu şanssız cesetleri Anadolu kıyılarına sürüklüyor. Sürgüne gönderilenlerin sadece yarısı karayı canlı görebildi.

—Ivan Drozdov, Rus asker, [69][70]

Novorossiisk limanında gördüklerimi asla unutmayacağım, on yedi bin Çerkes kıyıda toplanmış. Yılın kötü zamanı ve bitmek bilmeyen salgınlar durumu daha da kötü yapıyordu. Sadece görmek bile insanın kalbini acıtıyordu, zayıf bir kadın cesedi çöplüğe iki bebeğiyle beraber atılmış, birisi hayat mücadelesi içinde, diğeri annesinin göğsünde besin arıyor. Maalesef böyle sahneler nadir değildi.

—Adolf Petroviç Berge, Rus kumandan, [73]

Yakın Çağ[değiştir | kaynağı değiştir]

Kuzey Kafkasya Dağlı Cumhuriyeti[değiştir | kaynağı değiştir]

1917 yılında Çerkesler de dahil olmak üzere pek çok Kuzey Kafkas halkı birleşerek bağımsızlık ilan ettiler ve Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti (Aynı zamanda Dağlı Cumhuriyeti olarak da bilinir) devletini kurdular. Bu devlet, 1921 yılında Sovyetler Birliği ordusu tarafından işgal edildi.

Sovyetler birliği[değiştir | kaynağı değiştir]

Halen Rusya sınırları içerisinde bulunan Çeçenistan, İnguşetya, Kuzey Osetya, Kabardey Balkar Özerk Cumhuriyeti, Dağıstan ve Karaçay-Çerkes Özerk Cumhuriyeti bölgeleri de bu Cumhuriyet sınırlarına dahildi. Dağlı ÖSSC içinde bir ulusal okrug (ilçe) oluşturan Kabardey Çerkesleri, 1 Eylül 1921'de Dağlı ÖSSC'den ayrılarak Kabartay Özerk Oblastı'nı (il) oluşturdular. Sırasıyla, 12 Ocak 1922'de, şimdiki Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti yerinde Karaçay-Çerkes, 16 Ocak 1922'de Kabardey-Balkar ve 27 Temmuz 1922'de Adigey özerk oblastları ve en son 23 Eylül 1924'te de, Karadeniz kıyısında Şapsığ Ulusal Rayonu (ilçe) oluşturuldu.

Modern cumhuriyetler[değiştir | kaynağı değiştir]

5 Aralık 1936'da Çerkes nüfusunun çoğunluğunun yaşadığı Kabartay-Balkar; 3 Temmuz 1991'de de, daha az sayıda bir Adıge nüfusunu barındıran Adıgey (ya da Adıge) ve Karaçay-Çerkes oblastları da birer cumhuriyet oldular. Bu üç cumhuriyet, şimdi Rusya Federasyonu (RF) içindedir. Şapsığ Ulusal Rayonu ise 24 Mayıs 1945'te kaldırıldı.

Sovyet rejiminin düşüşünden sonra, Xabzeci dünya görüşünün canlanması Çerkes aydınlar tarafından 1990'larda milliyetçilik ve kültürel kimliğin parçası olarak, daha yakın zamanlarda ise Vahhabilik ve diğer İslami köktenciliklere karşı bir güç olarak desteklendi.[74][75] Hareket, 2012 istatistiklerine göre özellikle Karaçay-Çerkesya'da (% 2) ve Kabardino-Balkarya'da (%3) gelişti.[76] Uygulayıcılar ve savunucular Radikal İslamcı zulümle karşılaştılar. 29 Aralık 2010'da, tanınmış bir Kabardey-Çerkes etnografı ve Xabze savunucusu olan[77] Arsen Tsipinov, Çerkes olmayan İslamcılar tarafından öldürüldü.[78][79]

Günümüzde Çerkeslere uygulanan baskı[değiştir | kaynağı değiştir]

2011 yılında internet üzerinden "May 21 Call to Action - Where is Circassia?" isimli barışçıl bir bağımsızlık hareketi başlatıldı. Bu hareket kalem kılıçtan üstündür felsefesiyle yola çıkmıştı, üyeler Rus fanatik milliyetçilerden silahlı tehtidler almaya başlayınca yavaş yavaş yoklara karıştı.[80]

Haziran 2019'de Xabze savunucusu Martin Kochesoko Rus hükümeti tarafından hapis cezasına çarptırıldı.[81] Çerkes milliyetçiler çeşitli protestolar ve internet üzerinden kampanyalar düzenleyerek Rus hükümetine baskı uyguladıktan[82][83] sonra ev hapsine alındı.[84]

Temmuz 2020'de Soçi’ye yakın Adler’de inşa edilen ve Çerkes soykırımı sırasında katliam yapan liderleri yücelten anıtın Çerkesler tarafından yıkılmasından rahatsız olan Rusya Devlet televizyonu sunucusu Mikhail Leontiev, programında konuyu yorumlarken Çerkesler hakkında hakaret ve aşağılama içeren ve yeni bir Çerkes katliamını öne süren ifadeler kullandı.[85] Bunun ardından "Yeni Çerkes Soykırımı" konusu gündem oldu. Üst düzey siyasetçi ve yöneticiler Çerkeslere yönelik hakaretlerde bulunarak, soykırım çağrısı yaptı. Rusya devlet şirketleri Gazprom ve Rumsfelt’in yöneticileri ve çeşitli siyasetçiler kaldırılan anıt üzerinden Çerkeslere ağır hakaretler içeren açıklamalar yaptı. Rus teknoloji tasarımcısı Artemy Lebedev Çerkeslere yönelik ağır hakaretler ve yeni soykırım imalarının bulunduğu açıklamalarda bulundu.[86][87][88] Hemen ardından Lebedev’e Rusya’da üst düzey nişanlardan olan “Vatan Liyakat Nişanı” verilmesi bu kişilerin devlet tarafından korunduğu şüphesini uyandırdı.[89]

Çerkes boyları[değiştir | kaynağı değiştir]

Abzah[değiştir | kaynağı değiştir]

Abzahlar ya da Abzehler, Kabardeylerdan sonra en kalabalık Çerkes boyu ve diasporadaki en büyük nüfusa sahip olan boyudur. Türkiye Çerkeslerinin çoğunluğunu oluştururlar ve ayrıca Suriye ile Ürdün'de de yaşarlar. İsrail Çerkesleri içinde Şapsığlardan sonra ikinci ve son sırada olup Rehaniye kasabasında yaşarlar. Osmanlı sadrazamı Salih Hulusi Kezrak Abzah kökenlidir. Batı Çerkeslerinin Bjeduğ, Temirgoy gibi boylarında soylu sınıfı varken, Abzahlarda bu sınıflar görülmez.[90] Tarihte şeriat ile yönetilen iki Çerkes boyundan birisidir. Bu sebeple diğer Çerkes boylarına göre asillerin nüfuzu daha az ve sınıf farklılıkları daha az belirgindir.[91]

Bjeduğ[değiştir | kaynağı değiştir]

Bjeduğlar, Batı Çerkeslerinden bir Çerkes boyu.[92] Kafkasya'da nüfusları fazla iken, diasporada az sayıda bulunurlar.[93] 1830 yıllara kadar Kuban Irmağı'nın kuzeyinde bugünkü Krasnodar şehri civarında yaşıyorlardı. Genelde tarım ve madencilikle uğraşan Bjedugların en ünlü liderleri Prens Pshiuk'tur. Rus-Çerkes savaşları sırasında yaşadıkları bölgelerin düz arazi olması dezavantajı sebebiyle Ruslarla kısmi barış yapmışlardır. Ancak yaptıkları bu barışa rağmen devam eden savaşta diğer Çerkes kabilelerine yiyecek ve savaşçı desteğinde bulunmuşlardır.

Besleney[değiştir | kaynağı değiştir]

Besleneyler,[94] Doğu Çerkesleri kolundan Çerkes boyu. En yakın akrabaları yıllar önce onlardan ayrıldıkları Kabardeyler olup, onlar gibi Besleneylerde de soylu sınıfı bulunmaktaydı. Besleney Çerkesçesi, doğu ve batı Çerkesçe arasında bir köprü görevi görür. Besleney ismi, Çerkes beylerinin soy atası sayılan İnal'ın torunlarından Beslan'ın adından gelmektedir.[95]

Çemguy[değiştir | kaynağı değiştir]

Çemguylar,[96] Batı Çerkeslerinden bir Çerkes boyu. Nüfusları Kafkasya'da fazla iken diasporadaki en küçük Çerkes topluluğudur.[93] Bazı Batı Çerkeslerinde bey soylu sınıfı bulunmaz iken, Bjeduğlarda olduğu gibi Çemguylarda da bu sınıflar görülür. Adigey Cumhuriyetindeki resmi Batı Çerkesçesi yazı dili Çemguyların lehçesi esas alanırak oluşturulmuştur.[93]

Hatukay[değiştir | kaynağı değiştir]

Hatukaylar,[97] Batı Çerkeslerinden bir Çerkes boyu. Sürekli savaşan savaşçı kimlikli bir boy olarak biliniyorlardı. Rus-Çerkes Savaşı sırasında teslim olmayı reddederek savaştıkları için Kafkasya'daki varlıkları Çerkes soykırımı sırasında sürgün ve katliam yoluyla yok edildi. Günümüzde Kafkasya'da hiç kalmadıkları için Çerkes diyalektolojisinde adları geçmez.[93] Şapsığlar, Hakuçlar, Abzehler gibi Batı Çerkeslerinde soylu sınıfı bulunmaz iken, Bjeduğ ve Çemguylarda olduğu gibi Hatukaylarda da bu sınıf görülür.[90]

Jane[değiştir | kaynağı değiştir]

Janeler, Batı Çerkeslerinden bir Çerkes boyu. Çerkes soykırımı sırasında yok oluşun eşiğine gelerek, büyük ölçüde başka boylara karışarak erimiş olduklarından, lehçelerini konuşan kimse kalmamıştır.[91]

Mahoş[değiştir | kaynağı değiştir]

Mahoşlar, Batı Çerkeslerinden Çerkes boyu. Çerkes Sürgününde Türkiye'de Samsun ilinin Alaçam ilçesine yerleşmişlerdir.[98] Mahoşlardan 1858-1859 yıllarında Osmanlı topraklarına birçok grubun göç etmiş olduğuna dair kayıtlara Osmanlı Arşiv belgelerinde rastlanmıştır.[91] Mahoşlarla akraba olan Mamhığlar üzerine ilk ve en geniş bilgiyi 1667 yılında Evliya Çelebi vermiştir.[99] Çerkes soykırımı sırasında yok oluşun eşiğine gelerek, büyük ölçüde başka boylara karışarak erimiş olduklarından, lehçelerini konuşan kimse kalmamıştır.

Natuhaylar[değiştir | kaynağı değiştir]

Natuhaylar, Batı Çerkesleri kolundan bir Çerkes boyudur. Sürgünden sonra Natuhaylar’dan Anapa yakınındaki Hatramtuk (Хьатрамтыку) köyü kalmıştır bu köy 1924 yılında yerinen kaldırılarak, Adigey’in Tahtamukay rayonuna taşınmış ve şimdiki Natuhay (Нэтыхъуай) köyünü oluşturmuştur.[100] Çerkes soykırımı sırasında yok oluşun eşiğine gelerek, büyük ölçüde başka boylara karışarak erimiş olduklarından, lehçelerini konuşan kimse kalmamıştır. Natuhaylar Kafkasya'da Rusya'ya karşı en faal bir biçimde karşı koyan kabileler arasında yer almışlardı.[91]

Şapsığ[değiştir | kaynağı değiştir]

Şapsığlar, Kuzey Kafkasya'nın yerli halklarından olan Batı Çerkeslerine mensup topluluklardan biridir. Dilleri olan Şapsığca 1945 yılına kadar yazı ve edebiyat dili olmuştur. Eskiden onlardan ayrı olan Hakuçlar günümüzde resmî olarak Şapsığlardan kabul edilmektedir. Şapsığlar, Kırım Hanlığı’na karşı savaşan diğer Çerkesleri desteklediler. Kafkas Savaşı’nda Çarlık Rusya’sının en radikal düşmanları arasında yer aldılar. Geleneksel Şapsığ kültürü, Çerkes kültürünün parçasıdır. Şapsığlar, tarım, sığır ve at yetiştiriciliğiyle uğraşırlar. İslam öncesinde Şapsığlar, Çerkeslerin tanrıları olan Şıble (şimşek ve yıldırım tanrısı), Sozereş (bereket tanrısı), Yemiş, Ahin ve Hakustaş gibi tanrılara tapıyorlardı.

Ubıhlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Ubıhlar, Batı Çerkesleri kolundan bir Çerkes boyudur. Çerkes olmasına rağmen Çerkesçe konuşmayan tek Çerkes boyudur. Dilleri Ubıhça, bu dili son konuşan kişinin 1992 yılında vefatı ile yok olmuştur. Yarı göçebe olarak yaşıyorlardı.

Yecerekuay[değiştir | kaynağı değiştir]

Yecerukaylar, Batı Çerkesleri kolundan bir Çerkes boyudur. Çerkes soykırımı sırasında yok oluşun eşiğine gelerek, büyük ölçüde başka boylara karışarak erimiş olduklarından, lehçelerini konuşan kimse kalmamıştır.[91]

Kabardey[değiştir | kaynağı değiştir]

Kabardeyler, Doğu Çerkesleri kolundan bir Çerkes boyudur.[101] Rusya içindeki özerk Kabardey-Balkarya Cumhuriyeti'ne adını veren halklardan biridir.

İsim[değiştir | kaynağı değiştir]

Egzonim[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkes adının kökeni hakkında değişik görüşler vardır. Antik Yunanlar, Çerkesya'dan "Siraces" olarak bahsetmişti. Bu ismin, Antikçağ Yunan ve Roma tarihçileri tarafından kaydedilen Kerket halkından geldiği düşünülüyor. Çoğu kişi "Çerkes" isminin Siraces kelimesinden türediğini düşünse de, çeşitli görüşler vardır. Bir görüşe göre, Çerkes adını onlara Orta çağ’da komşu olan Türk halkları vermiştir. Diğer bir görüşe göre ise kökeni Farsçadır. Başka, ve artık geçerliliğini yitiren bir görüşe göre, Çerkes adının etimolojisi Türkçe çeri kelimesi ile kesmek fiilinin emir kipi olan kes ile kurulu olarak açıklamak mümkündür. (Çeri-kes) Bu bir halk etimolojisi örneğidir ve doğruluğu yoktur.

Kafkasya’ya yakın coğrafyadaki dillerde isim ‘Çerkes’ olarak yerleşmiştir. Bu dillerden alıntı yapan birçok Batı dilinde de aynı ya da benzerdir (Almanca: Tscherkessen, İngilizce: Circassian, Fransızca: Circassien).

Endonim[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkesler kendilerine "Adığe" derler. Bu ismin etimolojisi tartışılsa da, Adığe adının atté ("yükseklik") ve ghéi ("deniz") ile kurulu olduğu ileri sürülür ve dağlar ile deniz arasında yaşayanları belirttiği iddia edilen farazî attéghéi kelimesine dayandırılır. Orijinali Адыгэ olarak yazılan ve Türkçe kaynaklarda beş farklı imlâda (Adıge, Adige, Adiğe, Adıghe, Adığe) rastlanan ismin doğru yazımı, "g (г) harfi Çerkesçe/Adığece kelimelerde ğ, Rusçadan geçen kelimelerde g okunur" kuralı gereği Adığe biçimidir. Komşu halklardan Abazalar-Abhazlar Çerkesleri Azıhua, Osetler ise Kaşgon olarak adlandırır.

Rusya'da sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Rusça'da önceleri Çerkes adı altında bütün Adığe grupları tanımlanırken, Sovyetler Birliği’nin ilk yıllarında terminoloji değişime uğradı ve kurulan idari birimlere göre adlandırma yapıldı. Adığey’de yaşayan Çerkesler ‘Adıgeyli’ (adıgeyetsı), Karaçay-Çerkesya'da yaşayanlar ‘Çerkes’ (cherkesı), Kabardey-Balkarya'da yaşayanlar ‘Kabardey’ (kabardintsı), Şapsığ Ulusal Bölgesinde ‘Şapsığ’ (şapsugi) adlarıyla Adığelerin alt etnik grupları ilan edildi. Rusçada bugün de kullanılmaya devam eden bu terminolojiye göre ‘Çerkes’ aslında etnik değil, sadece Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti’ndeki Çerkesleri belirten coğrafi bir tanımdır. Dolayısıyla Rusça'da 1920’lerden önceki ve sonraki ‘Çerkes’ terimi farklı anlamlara gelmektedir. Son yıllarda buna karşı eleştiriler artmakta ve tarihi/etnik adlandırmaya dönme eğilimleri artmaktadır.

Türkiye'de sınıflandırma[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye’de ise farklı bir karışıklık söz konusudur. Çerkesler dışında Anadolu’da Kafkas göçmeni olarak Abaza, Oset, Çeçen, Karaçay, Dağıstanlı Avar ve Lezgi halkları da yaşamaktadır. Yaklaşık 150 yıl önce Osmanlı topraklarına gelen Kuzey Kafkasyalı göçmenlerin büyük çoğunluğunun Çerkes olması; kıyafet, gelenek görenek, dans ve müzik ve benzeri kültür öğelerinin benzerliği gibi nedenlerle diğer Kafkas halkları da bu coğrafyada Çerkes olarak adlandırılmıştır. Anadolu’nun bazı bölgelerinde bu dış algı zamanla içselleştirilmiş ve seçkinler tarafından da siyasi olarak formüle edilmiştir. 1990’larda başlayan bilgilenme ve yeniden kimliklenme sürecinde bu terminoloji de değişmeye ve yerli yerine oturmaya başlamıştır.

Coğrafya[değiştir | kaynağı değiştir]

Kırım ve Taman Yarımadası'ndan ve Karadeniz'den Terek ırmağına kadar yani bugünkü Kabardino-Balkarya ve Kuzey Osetya'ya kadar olan bölgeye Çerkesya denir. Çerkesler özellikle Sindika devleti döneminde ve 12. yüzyılda çok güçlenmiş ve sınırları Ukrayna'ya kadar ilerlemişti. Ancak Çerkesler, Moğol ve Altın Orda devletinin saldırılarıyla ve Kırım Hanlığı'nın baskılarıyla daha yaygın şekilde "Çerkesya" olarak bilinen yerlerine, yani Kuban Nehri'nin güneyine çekilmiştir.

Yerleşim[değiştir | kaynağı değiştir]

Anavatan[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerin anavatanı Osmanlı kaynaklarında Çerkezistan, Batılı ve Rusça kaynaklarda ise Çerkesya olarak adlandırılan, Kuzey Kafkasya’nın batı ve orta bölgesidir. Çarlık Rusyası’nın 1764 yılından itibaren bölgeyi işgali ve kolonizasyonuyla birlikte Çerkesya’nın etnik haritası da değişmiştir. 1864’te savaşın bitmesi ve Çerkeslerin soykırıma maruz kalarak Osmanlı topraklarına sürgün edilmesiyle ülkenin büyük bölümünde Çerkes yerleşimlerinin varlığı sona ermiştir.

Çerkesler bugün Kafkasya’da, 1920’lerde Sovyetler Birliği ile birlikte kurulan ve tarihi Çerkesya’nın küçük bir bölümünü kaplayan üç idari birimde (Adıgey, Kabardey-Balkar ve Karaçay-Çerkes cumhuriyetleri) yaşar. Ayrıca Krasnodar Krayı’nda (Lazarevsk ve Tuapse) ve Kuzey Osetya sınırları içindeki Mozdok’ta az sayıda Çerkes bulunur.

Diyaspora[değiştir | kaynağı değiştir]

Türkiye’de 600 civarında Çerkes yerleşimi Trakya, Doğu ve Güneydoğu bölgeleri hariç bütün Anadolu’ya dağılmıştır. En yoğun Çerkes yerleşimi Sinop, Samsun, Çorum, Amasya, Tokat, Yozgat, Sivas, Kayseri, Kahramanaraş, Adana hattı ile orta batı Anadolu’da ve Marmara bölgesinde (Eskişehir, Bilecik, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Yalova, Sakarya, Düzce) bulunmaktadır.

1863-65 yıllarında yoğun olarak yerleştirildikleri Balkanlar’ı 1877-78 Osmanlı-Rus savaşı sırasında terk etmek zorunda kaldıkları için bugün Balkanlar’da Çerkes yerleşimi yoktur. Kosova’da kalan son Çerkes topluluğu da 1998 yılında Kafkasya’ya dönmüştür. Türkiye dışında, eski Osmanlı toprakları olan Suriye, Ürdün ve İsrail’de Çerkesler yaşamaktadır.

Çerkesya sınırlarında bulunan Khamyshki bölgesi (Çerkesçe: Хъымыщкӏэй, X'ımışk'ey)

Nüfus[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkes Kabileleri[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkesya'da 12 ana kabile yaşıyordu. Bunlar, prenslik yapısında bulunan Besleney, Bjeduğ, Hatıkuay, Kabardey, Mamhığ, Çemguy, Ubıh, Yecerukay, Jane ve demokratik yapıda olan Natuhay, Abzeh ve Şapsığ olarak ayrılabilir.

Çerkes Nüfusu[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkesya nüfusunun Rus-Çerkes savaşı ve Çerkes Soykırımı öncesinde 1.500.000 olduğu tahmin ediliyor.

Rusya’da 1897 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından iki yıl önce "Rus İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesi" başlığıyla bir ön çalışma yapılmıştır. 1895 yılında Petersburg’ta yayınlanan bu listede Rusya halklarının değişik yayınlarda yer alan ve farklı yıllara ait nüfus bilgileri derlenerek dilleri, dini inançları ve yaşadıkları bölgeyle ilgili kısa bilgiler verilmiştir. Buna göre Çerkeslerin 1891 yılındaki nüfusu 161.950 kişidir. Günümüzde Rusya dışında Çerkes kabul edilen yakın halklar ise Rusya'da Çerkeslerden ayrı tutulmuştur (Nah-Dağıstan dillerini konuşanlar hariç): Ubıhlar 25.000 (1867), Abhazlar 60.000 (1886) {Abazinler yer almamış}, Balkarlar (Балкары) 3.000 (1875), Karaçaylar (Карачаевцы) 25.000 (1891), Osetler (Осетины) 164.490 (1886)[7]

Kuzeybatı Kafkas dilleri (Абазэ-Адыгэбзэхэр): Abaza dilleri (абазэбзэхэр) ile Adığe dilleri (адыгэбзэхэр)

Dil[değiştir | kaynağı değiştir]

Notlar[değiştir | kaynağı değiştir]

Evliya Çelebi 1660’lı yıllarda gezip gördüğü Çerkes topraklarında konuşulan Çerkesçe'nin zorluğunu ve "ilginç" seslerini "yüz kırk yedi lisanın hepsini gayet güzel yazdım ama bu Çerkes lisanı gibi saksağan sadalı lisanı yazamadım" diyerek açıklamıştır.[102][103]

Rusya'da Sınıflandırılma[değiştir | kaynağı değiştir]

Rusya'da 1920 sonrasında üç lehçede (Doğu Çerkesçesinden Kabardey ile Batı Çerkesçesinden Çemguy ve Şapsığ) yazılan dört bölgesel edebiyat (Kabardey, Şerces, Adigey ve Şapsığ) doğmuştur. Bu dört edebiyattan ikisi, yani Kabardey ve Şerces bölgesel edebiyatları (bazı önemsiz kelimeler dışında) Kabardey edebî dilini benimsemiştir. Bu dört edebiyat 1945 yılına değin sürmüş, aynı yıl Şapsığların özerkliğine son verilmesi ile birlikte, Şapsığ edebiyatı ve yazılı yaşamı da son bulmuş, geriye sadece iki edebiyat dili (Kabardey ve Adigey) ve üç bölgesel edebiyat kalmıştır: Kabardey, Şerces (Çerkes) ve Adigey.[90] Adığe edebiyatının sözlü ürünleri Abhaz ve Abaza dili ürünlerinden daha süslü ve duygulu olan anlatımlarıyla farklılaşır.[104]

Adığece Sözlük[değiştir | kaynağı değiştir]

Nart destanlarının kahramanı Sosruko (Batı Саусырыкъо Doğu Сосрыкъуэ)

14 Mart 1853 tarihinde Abzeh boyundan bir Çerkes olan Wumar Bırsey (Бырсэй Умар, Бэрсей Умар, (Rusça: Умар Хапхалович Берсей) tarafından Tiflis'te ilk Adığe alfabesinin ve Adığece Sözlüğün (Адыгэбзэ псэлъалъэр) yayımlandığı günün anısına her yıl Çerkesler tarafından 14 Mart Çerkes Dili Günü ya da Adığe Dili Günü/ Adığece Günü olarak kutlanmaktadır.[90][105][106]

Çerkesçe Konuşan Diğer Halklar[değiştir | kaynağı değiştir]

Eskiden Ubıhça konuşmuş olan Ubıhların da anadili haline haline gelen Çerkesçe, Çerkes Ermenileri ile Çerkes Rumları (Urımlar) tarafından konuşulduğu gibi[107][108], Karaçay, Balkar ve Abazalar (Abazin) arasında da konuşulabilmektedir.[90]

Sözlü Edebiyat[değiştir | kaynağı değiştir]

Sözlü edebiyatın başlıca türleri şarkılar ve türküler ile bilmece, atasözü, masal, öykü, tekerleme, ve benzeridir.[90] Anlatımlarda sık sık mecaza başvurulur.[90] Sözlü ürünler içinde en geniş yeri tutan ve birçok öğesi eski Grek destanlarını hatırlatan Nart destanları ya da Nartlar 1946-1968 yılları arasında derlenen ve biriktirilen 705 tekstin bir araya getirilmesiyle 1968-1971 yılları arasında Maykop'ta yayımlanmıştır. Destan yeni derlemelerle 8 cilde ulaşmıştır. Destan 31 bölüme ayrılmaktadır. Her bir bölüm ayrı bir Nart kahramanını yaşamına ayrılmaktadır.[90] Yaklaşık üç asırlık Koç'as destanı daha çok Batı Çerkeslerinde görülür.

Din[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkeslerde geleneksel din (диныр) geçmişte Hristiyanlık olsa da, günümüzde Kuzey Osetya’nın Mozdok rayonunda yaşayan 3 bin kişilik bir Hristiyan topluluk dışında Çerkeslerin neredeyse tamamı Müslümandır.[109]

Çerkesya sınırlarında bulunan ve Adige Cumhuriyeti'nin başkenti olan Maykop'ta (Çerkesçe: Мыекъуапэ, Mıequape) bulunan Kutsal-katedral (Çerkesçe: Мэхъа-чилисэ, Mex'a-çilise)

Paganizm[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkesya sınırlarında bulunan ve Adige Cumhuriyeti'nin başkenti olan Maykop'ta (Çerkesçe: Мыекъуапэ, Mıequape) bulunan Maykop Merkez Camii (Çerkesçe: Мыекъуапэ и Гупчэ Мэщыт, Mıequape yi Gupçe Meşıt)

Çerkeslerin geleneksel inançları örfî kurallar çerçevesinde animizm ve büyüye dayanırdı. Çerkesler suya, ateşe, bitkilere, ormanlara, kayalara, gök gürültüsüne ve yıldırımlara tapmışlardır. İbadet, dans ve müzik eşliğindeki tapınma eylemlerini, tapınak olarak kullanılan kutsal korularda yaparlardı. Töreni thamate/thamade adı verilen yaşlı bir bilge-rahip yönetir, törene huaho denilen, anlamı olmayan sözler ve yakarışlardan oluşan dua ve dilek şarkıları eşlik ederdi. Böylece hastalıklardan ve yeni doğan bebekleri nazardan korumak amaçlanırdı.[110] Çerkeslerin mitolojik inançlarına Nart destanlarında[111][112] rastlanmaktadır. Çerkeslerin baş tanrısı Tha için "büyük tanrı" anlamında Thaşho adı da kullanılır. Bu baş tanrı dışında yardımcı diğer tanrılar şöyledir:[113] yaşam/ruhlar tanrısı, bereket/tarım ürünleri tanrısı, gök tanrısı, çiftçilerin koruyucu tanrısı, sığırların koruyucusu olan tanrı,atlıların koruyucu tanrısı, avcıların muhatap olduğu ormanların koruyucu tanrısı, çobanların muhatap olduğu koyunların koruyucu tanrısı, Tlepş/Лъэпшъ demirci ve ateş tanrısı ve tıbbın kruyucusu, denizlerin su tanrıçası, ırmakların su tanrıçası, bahçelerin koruyucusu olan tanrıça, Тлохумишх ile Шеберис Созерис'e yakarırken adları geçen tanrılar, öküz pulluklarının koruyucusu olan tanrı, gök tanrısı[113]

Musevilik[değiştir | kaynağı değiştir]

Çerkesya sınırlarında bulunan Baksan şehrinde (Çerkesçe: Бэхъсэн, Bax'san) bulunan Baksan Merkez Camii (Çerkesçe: Бэхъсэн и Гупчэ Мэщыт, Bax'san yi Gupçe Meşıt)

8. yüzyılda Bizans'tan kaçan yaklaşık 20 bin Yahudinin (джуртхэр, Curtxer) Kafkasya'ya yerleşmesi ve Türk kökenli Musevi Hazar Kağanlığı ile kurulan ilişkiler sonucu bazı Çerkes kabileleri geçmişte Museviliği seçmiştir.[110]

Hristiyanlık[değiştir | kaynağı değiştir]

Hristiyanlık, eskiden Çerkesya'da yaygın bir dindi. Günümüzde Kafkasya’da Kuzey Osetya’nın Mozdok rayonunda yaşayan 3 bin kişilik bir Hıristiyan Kabardey topluluk yaşamaktadır.[109] Günümüzde Kuzey Osetya'nın üç köyünde ve Stavropol Krayının bir köyünde Hıristiyan Çerkesler bulunmaktadır.[114]

İslam[değiştir | kaynağı değiştir]

Günümüzde 3 bin kişilik bir Hıristiyan topluluk dışında Çerkeslerin tamamına yakını Müslümandır. Çerkesler 16-17. yüzyıllarda başlayarak Osmanlı Türkleri ve Kırım Tatarları aracılığıyla görece geç Müslüman olan bir toplumdur. Resmiyette Sünni mezhebini kabul etmiş olsalar bile, Çerkes büyükleri, diğer İslami kültürlerde olan bazı şeyleri Arap kültürünün etkisi olarak görmüş ve Kur'anda yeri olmadığını, uydurma olduğunu savunarak reddetmiştir. Bu onları diğer Müslümanlardan farklı kılar. Çerkeslerin büyük kısmı, sürgün sonrasında Sünni mezhebini kabullenmiştir.

İslam, Çerkesya'ya, Kırım Hanlığı’nın Çerkeslerle ilişkileri sonucu 16. yüzyılda Kabardey bölgesinden Hatujuka Adil Girey’in ve Molla İshak Abuk’un yardımları ile girmiştir. Osmanlı Türkleri ve Kırım Tatarları aracılığıyla yayılmaya başladığı anlaşılan Müslümanlık 17–19. yüzyıllarda güçlenmiştir. Ferah Ali Paşa’nın Osmanlı Devleti tarafından Kafkasya bölgesine muhafız olarak gönderilmesinden sonra, İslamiyet’in yine Osmanlıdan gelen Çerkes asıllı hocalar vasıtası ile tanıtılmasına hız verilmiştir.[114]

Çerkeslerin Osmanlı topraklarına sürgünü

19. yüzyılda İslamiyet Kabardeyler dışında Çerkes kabileleri arasında pek yaygın olmadığı gibi, Çerkes toplumunda Müslüman ulema sınıfı da henüz oluşmamıştı. Din adamları Çerkesler arasında sayı ve sosyal etki açısından önemli bir tabaka meydana getirmemişlerdi ve o dönemde Dağıstan ve Çeçenistan’da olduğu gibi toplumsal güce sahip değillerdi.[115]

Kaynakça[değiştir | kaynağı değiştir]

  1. ^ "Adige Hase". 22 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  2. ^ "BÜYÜK ÇERKEZ SÜRGÜNÜ 21 MAYIS 1864". 22 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  3. ^ "Шъхьафитныгъэ Хасэ" Çerkesçe'den çeviri
  4. ^ a b c d e f g h i j k l m "Родословная кабардинских князей и мурз XVII в. (из родословной книги, принадлежавшей А. М. Пушкину)." 7 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2020. 
  5. ^ a b c d e f g h i j k l m "Родословная кабардинских князей и мурз XVII в. (из родословной книги, принадлежавшей А. И. Лобанову-Ростовскому)." 13 Nisan 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Mayıs 2020. 
  6. ^ "Arşivlenmiş kopya". 16 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Şubat 2020. 
  7. ^ a b “Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи” 5 Şubat 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Демоскоп Weekly, № 187 - 188, 24 января - 6 февраля 2005 ve buradan alınma olarak: Papşu, Murat. Rusya İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesinde Kafkasyalılar 18 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  8. ^ http://aheku.org/ 3 Eylül 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Rusça)
  9. ^ http://www.circassianews.com/ 29 Eylül 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (Arapça)
  10. ^ a b General İsmail Berkok,Tarihte Kafkasya,İstanbul,1958,s.135-136.
  11. ^ a b Turabi Saltık,Sindika Krallığı,Jineps,Ocak 2007,s.5.
  12. ^ a b Tamara V.Polovinkina,Çerkesya,Gönül Yaram,Ankara,2007,s.21-45.
  13. ^ a b Генрих Ананенко,Сыд фэдагъа Синдикэр?,Адыгэ макъ gazetesi,07.01.1992.
  14. ^ a b V.Diakov-S.Kovalev,İlkçağ Tarihi,Ankara,1987,s.345-355,506-514.
  15. ^ Serbes, Nahit (2012). Yaşayan Efsane Xabze. Phoneix Yayınları. ISBN 9786055738884. 
  16. ^ "Hititlerle Çerkezler Arasında Dil Benzerliği". 2003. 8 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  17. ^ Çurey, Ali. Hatti-Hititler ve Çerkesler. Chiviyazıları Yayınevi. ISBN 9786055708399. 
  18. ^ Prof.Dr. ĞIŞ Nuh (yazan), HAPİ Cevdet Yıldız (çeviren). Adigece'nin temel sorunları-1[ölü/kırık bağlantı]. Адыгэ макъ,12/13 Şubat 2009
  19. ^ Yunusbayev, B; Metspalu, M; Järve, M; Kutuev, I; Rootsi, S; Metspalu, E; Behar, DM; Varendi, K; Sahakyan, H; Khusainova, R; Yepiskoposyan, L; Khusnutdinova, EK; Underhill, PA; Kivisild, T; Villems, R (2012). "The Caucasus as an asymmetric semipermeable barrier to ancient human migrations" (PDF). Mol. Biol. Evol. 29 (1): 359–365. doi:10.1093/molbev/msr221. PMID 21917723. 
  20. ^ Balanovsky, O; Dibirova, K; Dybo, A; Mudrak, O; Frolova, S; Pocheshkhova, E; Haber, M; Platt, D; Schurr, T; Haak, W; Kuznetsova, M; Radzhabov, M; Balaganskaya, O; Romanov, A; Zakharova, T; Soria Hernanz, DF; Zalloua, P; Koshel, S; Ruhlen, M; Renfrew, C; Wells, RS; Tyler-Smith, C; Balanovska, E; The Genographic Consortium (2011). "Parallel Evolution of Genes and Languages in the Caucasus Region". Mol. Biol. Evol. 28 (10): 2905–2920. doi:10.1093/molbev/msr126. PMC 3355373 $2. PMID 21571925. 
  21. ^ Rootsi, S; Magri, C; Kivisild, T; Benuzzi, G; Help, H; Bermisheva, M; Kutuev, I; Barać, L; Peričić, M; Balanovsky, O; Pshenichnov, A; Dion, D; Grobei, M; Zhivotovsky, LA; Battaglia, V; Achilli, A; Al-Zahery, N; Parik, J; King, R; Cinnioğlu, C; Khusnutdinova, E; Rudan, P; Balanovska, E; Scheffrahn, W; Simonescu, M; Brehm, A; Goncalves, R; Rosa, A; Moisan, J-P; Chaventre, A; Ferak, V; Füredi, S; Oefner, PJ; Shen, P; Beckman, L; Mikerezi, I; Terzić, R; Primorac, D; Cambon-Thomsen, A; Krumina, A; Torroni, A; Underhill, PA; Santachiara-Benerecetti, AS; Villems, R; Semino, O (2004). "Phylogeography of Y-Chromosome Haplogroup I Reveals Distinct Domains of Prehistoric Gene Flow in Europe" (PDF). Am. J. Hum. Genet. 75 (1): 128–137. doi:10.1086/422196. PMC 1181996 $2. PMID 15162323. 5 Eylül 2020 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Temmuz 2020. 
  22. ^ Nasidze, I; Schädlich, H; Stoneking, M (2003). "Haplotypes from the Caucasus, Turkey and Iran for nine Y-STR loci". Forensic Sci Int. 137 (1): 85–93. doi:10.1016/S0379-0738(03)00272-X. PMID 14550619. 
  23. ^ Nasidze, I; Ling, EY; Quinque, D; Dupanloup, I; Cordaux, R; Rychkov, S; Naumova, O; Zhukova, O; Sarraf-Zadegan, N; Naderi, GA; Asgary, S; Sardas, S; Farhud, DD; Sarkisian, T; Asadov, C; Kerimov, A; Stoneking, M (2004a). "Mitochondrial DNA and Y-chromosome variation in the Caucasus". Ann Hum Genet. 68 (3): 205–221. doi:10.1046/j.1529-8817.2004.00092.x. PMID 15180701. 
  24. ^ Nasidze, I; Quinque, D; Dupanloup, I; Rychkov, S; Naumova, O; Zhukova, O; Stoneking, M (2004b). "Genetic Evidence Concerning the Origins of South and North Ossetians". Ann Hum Genet. 68 (6): 588–599. doi:10.1046/j.1529-8817.2004.00131.x. PMID 15598217. 
  25. ^ a b c "Çerkes tarihinin kronolojisi". 9 Aralık 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Şubat 2020. 
  26. ^ Древнее царство Синдика, 2007
  27. ^ a b "PRENSLERİN PRENSİ İNAL NEKHU (PŞILERİN PŞISI İNAL NEKHU)". KAĞAZEJ Jıraslen. 2013. 29 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  28. ^ "Взгляд на османские и кавказские дела". 7 Temmuz 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  29. ^ Shora Nogma has 1427 (per Richmond, Northwest Caucasus, [email protected]). In a later book (Circassian Genocide kindle @47) Richmond reports the legend that Inal reunited the princedoms after they were driven into the mountains by the Mongols. In a footnote (@2271) he says that Inal was a royal title among the Oguz Turks
  30. ^ Caucasian Review. Vol. 2. Munich (München), 1956. Pp.; 19; 35.
  31. ^ Cole, Jeffrey E. (2011). Ethnic Groups of Europe: An Encyclopedia. ABC-CLIO, LLC. OCLC 939825134.
  32. ^ a b c "The Legendary Circassian Prince Inal, by Vitaliy Shtybin". Vitaliy Shtybin. Abkhaz World. 17 Mayıs 2020. 24 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 24 Temmuz 2020. 
  33. ^ a b c "PRENSLERİN PRENSİ İNAL NEKHU (PŞILERİN PŞISI İNAL NEKHU)". KAĞAZEJ Jıraslen. 2013. 29 Şubat 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  34. ^ a b Klaproth, Julius Von, 1783—1835. (2005). Travels in the Caucasus and Georgia performed in the years 1807 and 1808 by command of the Russian government. Elibron Classics
  35. ^ Natho, Kadir. Circassian History. ISBN 144152388X. 
  36. ^ a b "Prince Inal the Great of Circassia, II: Shanjir, the Fabled Capital of Inal's Empire". 2013. 4 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  37. ^ Броневский, Семён, Новейшие географические и исторические известия о Кавказе, Москва, 1823.
  38. ^ Захаров, Н.  (Краснодар), “Пограничное укрепление Боспорского государства на Северном Кавказе и Краснобатарейное городище”, Советская археология II, Москва, 1937.
  39. ^ Шевченко, Н. Ф., “Краснобатарейное городище. Старые проблемы, новые исследования”, Пятая Кубанская археологическая конференция. Материалы конференции, Краснодар, 2009, 434-439.
  40. ^ Pallas, Peter Simon, Travels Through the Southern Provinces of the Russian Empire, in the Years 1793 and 1794, London: John Stockdale, Piccadilly, 1812 (2 vols). [Peter-Simon Pallas’ (1741-1811) second and most picturesque travel]
  41. ^ Абрамзон, М. Г., Фролова, Н. А., “Горлов Ю. В. Клад золотых боспорских статеров II в. н. э. с Краснобатарейного городища: [Краснодар. край]”, ВДИ, № 4, 2000, С. 60-68.
  42. ^ Papaskʻiri, Zurab, 1950- (2010). Абхазия : история без фальсификации. Izd-vo Sukhumskogo Gos. Universiteta. ISBN 9941016526. OCLC 726221839.
  43. ^ The 200-year Mingrelia-Abkhazian war and the defeat of the Principality of Mingrelia by the Abkhazians of XVII-XVIII cc.
  44. ^ Адыгская (Черкесская) энциклопедия. — М., 2006.
  45. ^ Asie occidentale aux XIVe-XVIe siècles, 2014.
  46. ^ a b "Prince Inal the Great (I): The Tomb of the Mighty Potentate Is Located in Circassia, Not Abkhazia". Amjad Jaimoukha. Circassian Voices. 2013. 4 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  47. ^ Археологическая карта Кубанской области, Фелицын, Евгений Дмитриевич, 1882.
  48. ^ Shenfield 1999:150
  49. ^ Гудаков В. "Русский путь к Югу (мифы и реальность)". magazines.russ.ru (Rusça). 16 Şubat 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2019. . Часть 1 // Вестник Европы. Şablon:М, 2007, стр. 19—20
  50. ^ a b c "Путешествие господина А. де ла Мотрэ в Европу, Азию и Африку". www.vostlit.info. 29 Kasım 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2019. 
  51. ^ Василий Каширин. "Ещё одна «Мать Полтавской баталии»? К юбилею Канжальской битвы 1708 года". www.diary.ru (Rusça). 4 Temmuz 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2019. 
  52. ^ "Подборка статей к 300-летию Канжальской битвы". kabardhorse.ru. 17 Nisan 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Eylül 2018. 
  53. ^ Рыжов К. В. (2004). Все монархи мира. Мусульманский Восток. XV-XX вв. Все монархи мира. М.: «Вече». s. 544. ISBN 5-9533-0384-X. 
  54. ^ "Описание Черкесии". www.vostlit.info. 29 Aralık 2007 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2019. . 1724 год.
  55. ^ "«Записки» Гербера Иоганна Густава". www.vostlit.info. 27 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2019. 
  56. ^ "Энгельберт Кемпфер". www.vostlit.info. 29 Kasım 2011 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2019. 
  57. ^ Василий Каширин. "Ещё одна «Мать Полтавской баталии»? К юбилею Канжальской битвы 1708 года". www.diary.ru (Rusça). 22 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2019. 
  58. ^ Cw (2009-10-15). "Circassian World News Blog: Documentary: Kanzhal Battle"". Circassian World News Blog. 19 Ekim 2010 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2020-09-18. 
  59. ^ ветер, Восточный. "Bloody Kanzhal. Reasons and course of the battle". Военное обозрение (İngilizce). 4 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 18 Eylül 2020. 
  60. ^ a b Weismann, Ein Blick auf die Circassianer
  61. ^ a b c d e Forge of Tlepsh, 2018
  62. ^ Неизвестные войны России. Взятие Кбааде и завершение Кавказской войны в 1864 г.
  63. ^ CircassianMinsterls, 2015
  64. ^ a b "Arşivlenmiş kopya". 22 Aralık 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Şubat 2020. 
  65. ^ Anzor, Nıbe. Çerkes Meclisi'nin 150. Kuruluşu. 
  66. ^ King, Ghost of Freedom, p. 47–49.
  67. ^ Shenfield 1999
  68. ^ Der Kaukasuskrieg und seine Folgen, 87-88
  69. ^ a b Drozdov, Ivan. "Posledniaia Bor’ba s Gortsami na Zapadnom Kavkaze". Pages 456-457.
  70. ^ a b Drozdov, as quoted by Rosser-Owen (2007), "The First Circassian Exodus", page 24
  71. ^ Henze 1992
  72. ^ diaspora.gov.ge : Çerkezler[ölü/kırık bağlantı], Litera 2011, Kafkaslar: Özgürlük İçin Mücadele
  73. ^ Ahmed 2013, pp. 162–163.
  74. ^ Авраам Шмулевич. Хабзэ против Ислама. Промежуточный манифест.
  75. ^ Paul Golbe. Window on Eurasia: Circassians Caught Between Two Globalizing "Mill Stones", Russian Commentator Says. On Windows on Eurasia, January 2013.
  76. ^ Arena - Atlas of Religions and Nationalities in Russia 12 Haziran 2018 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. • sreda.org
  77. ^ Central Asia-Caucasus Analyst 7 Temmuz 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Vol. 3, No. 4. 21-03-2011. p.4
  78. ^ North Caucasus Insurgency Admits Killing Circassian Ethnographer 21 Ağustos 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Caucasus Report, 2010. Retrieved 24-09-2012.
  79. ^ Valery Dzutsev. High-profile Murders in Kabardino-Balkaria Underscore the Government’s Inability to Control Situation in the Republic 7 Ağustos 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Eurasia Daily Monitor, volume 8, issue 1, 2011. Retrieved 24-09-2012.
  80. ^ "May 21 Call to Action - Where is Circassia?". may211864. 22 Mart 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  81. ^ "Circassian activist Martin Kochesoko arrested in Kabardino-Balkaria". OC Media. 2019. 3 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  82. ^ "MARTİN KOCHESOKO'YA HEMEN ŞİMDİ ÖZGÜRLÜK!". Kayserikafder. 2019. [ölü/kırık bağlantı]
  83. ^ "Martin KOCHESOKO'ya Hemen Şimdi Özgürlük!". Jineps Gazetesi. 2019. 16 Mayıs 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  84. ^ "MARTİN KOCHESOKO ARTIK SERBEST!". Eskafder, resmi açıklama. 2019. 7 Haziran 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  85. ^ "RUS TELEVİZYONU'NDAN ÇERKESLERE YENİ BİR SOYKIRIM TEHDİTİ!". 5 Ağustos 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. 
  86. ^ "Артемий Лебедев набросился на обиженного Чичваркина из-за "колхозного" сайта". lenta.ru. 4 Ekim 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Aralık 2018. 
  87. ^ "Артемий Лебедев надеется, что Украина избавится от позорной власти". РИА Новости (Rusça). 2017. 21 Aralık 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Aralık 2018. 
  88. ^ ntv.ru. "Артемию Лебедеву запретили въезд на Украину". NTV.RU (İngilizce). 4 Nisan 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Aralık 2018. 
  89. ^ "Soykırım çağrısı yaptı, liyakat nişanı aldı". [ölü/kırık bağlantı]
  90. ^ a b c d e f g h Hapi Cevdet Yılmaz. Adige dili ve edebiyatı 12 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  91. ^ a b c d e "Kafkasya'nın etnik mozaiği". 8 Nisan 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2013. 
  92. ^ Hapi Cevdet Yıldız. Felaket Karşısında Bütün Bjeduğlar Kardeştir 30 Ekim 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. 26 Şubat 2011 Cumartesi
  93. ^ a b c d Papşu, Murat (2003). Çerkes dillerine genel bir bakış Kafkasya ve Türkiye 10 Haziran 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Nart Dergisi, Mart-Nisan 2003, Sayı:35
  94. ^ Papşu, Murat. Adığece kelimelerin yazılışı 19 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Nart Dergisi Sayı 70
  95. ^ Papşu, Murat. Abzeh ve Besleney adları nereden geliyor 9 Mart 2012 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Nart dergisi, yıl: 14, sayı: 81, Eylül-Ekim 2011, sayfa: 64
  96. ^ "Kafkasya'da etnik yapı". 16 Nisan 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ekim 2020. 
  97. ^ "Arşivlenmiş kopya". 10 Eylül 2018 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 8 Ekim 2020. 
  98. ^ Seral Çelik - Hürriyet Karadeniz. Türkiye'deki Çerkesler: Kaf Dağı'na dönsek mi? 19 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. İkibine Doğru, 12 Mart 1989, s: 11
  99. ^ "Э.ЧЕЛЕБИ.КНИГА ПУТЕШЕСТВИЙ.ЗЕМЛИ СЕВЕРНОГО КАВКАЗА,ч.2". 25 Nisan 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 16 Nisan 2013. 
  100. ^ HAPİ Cevdet Yıldız. Yaşamınız kısa da olsa, ünümüz büyük olsun 19 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  101. ^ "Arşivlenmiş kopya". 16 Nisan 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 13 Nisan 2013. 
  102. ^ Oral, Mustafa (2008). Sultan II. Abdülhamit döneminde b,r "Çerkes Tarihi" yazılması girişimi 30 Mart 2014 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  103. ^ Çelebi, Evliya. Seyahatname. ISBN 9786055272180. 
  104. ^ "circassian.us : Biz Çerkesler" (PDF). 3 Mart 2016 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 20 Ocak 2020. 
  105. ^ Marite Jılase (yazan), HAPİ Cevdet Yıldız (çeviren). Vımar Bırsey: ilk yazar ve yayıncımız 19 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. & Wumar Bırsey: ilk yazar ve yayıncımız 19 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. Адыгэ псалъэ/Adge Psatle, 13 Mart 2008
  106. ^ "Tiflis'te 'Çerkes Kılavuzu'nun tanıtımı yapıldı". 4 Ocak 2014 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Kasım 2014. 
  107. ^ Н. Шахназарян. Адыги Краснодарского края 11 Kasım 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Краснодар, 2008 (Rusça)
  108. ^ Владимир Колесов. Черкесские (горские) греки 12 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Красная книга, Краснодар (Rusça)
  109. ^ a b "Arşivlenmiş kopya". 15 Mayıs 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ağustos 2013. 
  110. ^ a b Övür, Ayşe (2006). Çerkes mitolojisinin temel unsurları: Tanrılar ve Çerkesler 21 Aralık 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Toplumsal Tarih, Sayı 155, Kasım 2006
  111. ^ Balkar Selçuk. Nart Mitolojileri - Sözlükçe 27 Nisan 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  112. ^ ХьадэгъалIэ Аскэр (yazan) Hapi Cevdet Yıldız (çeviren). Adıge Yiğitlik Destanı: Nartlar II-III 25 Ağustos 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  113. ^ a b "ДУБРОВИН Н.ЧЕРКЕСЫ (АДИГЕ). Военный сборник, № 3.1870". 26 Mart 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 5 Eylül 2014. 
  114. ^ a b Nahit Serbes (Tletseruk). Çerkeslerde inanç ve hoşgörü 12 Mayıs 2013 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
  115. ^ Tavkul, Ufuk (1998). İslamiyetin XIX. yüzyılda Kafkasya halklarının toplumsal yapılarına tesirleri 11 Kasım 2011 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.. Kırım Dergisi, 7 (25), 1998, 43-46.